Nirvana

จากหนังสือ ประทีปส่องธรรม(โดยหลวงพ่อปราโมทย์  ปาโมชฺโช)

การเตรียมความพร้อมของจิตด้วยการสร้าง "ความรู้สึกตัว"

--------------------------------------------------------------------------------

ตอนที่ 55

การสร้าง "ความรู้สึกตัว"

2. การเตรียมความพร้อมของจิตด้วยการสร้าง "ความรู้สึกตัว"

ก่อนการเจริญวิปัสสนาหรือปัญญาสิกขา ผู้ปฏิบัติจำเป็นต้องมีสัมมาสมาธิอันเกิดจากจิตสิกขา หากศึกษาพระสูตรจำนวนมาก จะพบคำสอนเกี่ยวกับการเตรียมความพร้อมของจิตหรือจิตสิกขาก่อนการเจริญ วิปัสสนา ด้วยการเจริญสัมมาสมาธิจนถึงระดับจตุตถฌาน (รูปฌานที่ 4) จนกระทั่ง "ภิกษุนั้นเมื่อจิตเป็นสมาธิบริสุทธิ์ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลสปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหวอย่างนี้ ย่อมโน้มน้อมจิตไปเพื่อญาณทัสนะ" นี้คือสภาวะของจิตที่มีความรู้สึกตัวทั่วพร้อมนั่นเอง สภาวะเช่นนี้จำเป็นมากสำหรับการเจริญวิปัสสนา แต่ผู้ปฏิบัติรุ่นหลังๆ มักละเลยที่จะเรียนรู้เรื่องจิตสิกขา แล้วใช้จิตที่ไม่มีสัมมาสมาธิ (คือไม่ผ่องแผ้ว เจือด้วยตัณหาและทิฏฐิ แข็งกระด้าง ไม่ควรแก่การงาน ไม่ตั้งมั่นสักว่ารู้อารมณ์) ไปเจริญวิปัสสนา ผลก็คือไม่สามารถระลึกรู้รูปนามได้ตรงตามความเป็นจริง กลายเป็นหลงเพ่งจ้องหรือควบคุมบังคับจิตและอารมณ์ไปโดยรู้เท่าไม่ถึงการณ์

อย่างไรก็ตาม ยังมีวิธีการอีกอย่างหนึ่งในการสร้างความพร้อมของ จิต สำหรับผู้ที่ไม่สามารถทำฌานได้ ซึ่งผู้เขียนขอเรียกว่า การสร้างความรู้สึกตัว สภาวะของความรู้สึกตัวนั้น เป็นอันเดียวกับสภาวะจิตของผู้ที่เพิ่งผ่านการเจริญจตุตถฌานมาแล้ว คือจิตเป็นสมาธิ ผ่องแผ้ว ไม่มีกิเลส ปราศจากอุปกิเลส อ่อน ควรแก่การงาน ตั้งมั่น ไม่หวั่นไหว

อาจกล่าวได้ว่า การทำจตุตถฌาน เป็นวิธีสร้างความพร้อมในการเจริญวิปัสสนาของสมถยานิก ส่วนการสร้างความรู้สึกตัว ก็เป็นวิธีสร้างความพร้อมในการเจริญวิปัสสนาของวิปัสสนายานิก

ผู้ปฏิบัติธรรมจะปฏิบัติวิปัสสนากรรมฐานไม่ได้ ถ้าขาดความรู้สึกตัว

เมื่อพูดถึงความรู้สึกตัวผู้เขียนรู้สึกว่าเป็นสิ่งที่อธิบายได้ยากมาก เพราะทุกคนมักคิดว่าตนเองรู้สึกตัวอยู่แล้ว ทั้งที่ในโลกนี้จะหาคนที่รู้สึกตัวจริงๆ ได้ยากเต็มที มีแต่คนที่กำลังฝันทั้งที่ตื่นเป็นส่วนมาก หากถูกสะกิดเตือนว่ากำลังฝันอยู่ก็มักงง หรือโกรธไปเลย

ความรู้สึกตัวเป็นสิ่งตรงข้ามกับความหลงหรือความไม่รู้สึกตัว ความรู้สึกตัวนั้นสร้างขึ้นมาโดยตรงไม่ได้ ต้องรู้ทันความหลงหรือความไม่รู้สึกตัว จึงจะเกิดความรู้สึกตัวขึ้นได้โดยง่าย

ถ้าจะพูดถึงสภาวะทางจิตใจของความไม่รู้สึกตัวก็กล่าวได้ว่า คือสภาวะที่ (1) เมื่อตาเห็นรูป-จิตก็หลงไปกับรูป (2) เมื่อหูได้ยินเสียง-จิตก็หลงไปกับเสียง (3) เมื่อจมูกได้กลิ่น-จิตก็หลงไปกับกลิ่น (4) เมื่อลิ้นรู้รส-จิตก็หลงไปกับรส (5) เมื่อกายสัมผัสความเย็นร้อนอ่อนแข็งตึงไหว-จิตก็หลงไปกับสิ่งสัมผัสทางกาย และ (6) เมื่อใจคิดนึกปรุงแต่ง-จิตก็หลงไปกับความคิดนึกปรุงแต่ง

ลองหัดสังเกตจิตใจของตนเองดูก็ได้ ว่ามันหลง/ไหลไปอย่างไร เช่นเมื่อมองเห็นคนคนหนึ่งเดินมา เราเกิดความสนใจคนคนนั้น เราเอาแต่จ้องมองคนๆนั้นอย่างลืมตัว จิตของเราก็จะเลื่อนไหลไปเกาะเกี่ยวจมแช่อยู่กับคนคนนั้น เห็นแต่คนคนนั้น แต่ลืมรู้ทันกาย ลืมรู้ทันใจของตนเอง

เมื่อได้ยินเสียงคนนินทากัน จิตของเราก็หลง/ไหลไปจดจ้องคอย ตั้งใจฟังเสียงนั้นเพื่อฟังให้รู้ความ เราได้ยินเสียงนั้น และรู้ความหมายของสิ่งที่เขาพูด แต่ลืมรู้ทันกาย ลืมรู้ทันใจของตนเอง

เมื่อจิตใจทำงานต่างๆ เช่นคิด เพ่งอารมณ์ หรือใจลอย เรารู้เรื่องที่คิดโดยไม่รู้ว่ากำลังคิดอยู่ เรารู้สิ่งที่จิตเพ่ง (เช่นลมหายใจ มือเท้า ท้อง) โดยไม่รู้ว่ากำลังเพ่งอยู่ เราใจลอยคือจับอารมณ์ได้ไม่ชัดเจน โดยไม่รู้ว่ากำลังใจลอยอยู่ หรือเมื่อจิตเกิดความรู้สึกสุข ทุกข์ โลภ โกรธ หลง เราเพลินกับความสุขโดยไม่รู้ว่ากำลังสุขอยู่ เราเกลียดชัง ความทุกข์หรือพยายามละทุกข์โดยไม่รู้ว่ากำลังปฏิเสธทุกข์อยู่ เราคิดถึงคนที่เรารักโดยไม่รู้ว่ากำลังมีความรู้สึกรักอยู่ เราคิดถึงคนที่เราเกลียดโดยไม่รู้ว่ากำลังมีความรู้สึกเกลียดอยู่ เป็นต้น

แต่เมื่อใดเกิดสติรู้ทันว่าจิตกำลังหลงไปกับรูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ และธัมมารมณ์ เมื่อนั้นความรู้สึกตัวทั่วพร้อมจะเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ (อ่านเพิ่มเติมในหนังสือวิถีแห่งความรู้แจ้ง ข้อ 6.2)
 

หัวข้อถัดไปผมจะนำ บทที่กล่าวถึง   "จิตที่รู้สึกตัวทั่วพร้อม"  มานำเสนอ

และถัดจากนั้นจะเป็น บทที่กล่าวถึง    "แบบฝึกหัดให้จิตเกิดความรู้สึกตัวทั่วพร้อม"

edit @ 28 Nov 2007 11:49:53 by Nirvana